Najnowszy raport Polskiego Instytutu Ekonomicznego (PIE) „Kapitał społeczny w Polsce” pod kierunkiem prof. Jana Fazlagicia rzuca nieco światła na to, jaki poziom kapitału społecznego prezentuje polskie społeczeństwo. Oraz jak Polska wypada pod tym względem na tle innych państw Europy.
Daleko nam do Skandynawii
W perspektywie międzynarodowej Polska wciąż plasuje się w grupie państw o niższym poziomie zaufania społecznego – kluczowego elementu budującego kapitał społeczny.
W badaniach World Values Survey (2017-2022) poziom ogólnego zaufania w Polsce (odsetek osób wierzących, że większości ludzi można ufać) wyniósł zaledwie 24 proc. Dla porównania, w krajach skandynawskich wskaźnik ten jest niemal trzykrotnie wyższy: w Danii wynosi 74 proc., w Norwegii 72 proc., a w Finlandii 68 proc.
Polska wypada słabo nawet na tle Europy Środkowo-Wschodniej, gdzie średnia wynosi 26 proc. Wyższym zaufaniem cechują się m.in. Białorusini (40 proc.), Estończycy (34 proc.) czy Ukraińcy (28 proc.).
Aż 73 proc. badanych Polaków (dane CBOS z 2024 r.) uważa, że w relacjach z innymi należy zachować daleko idącą ostrożność.
Zaufanie w Polsce – liczby i paradoksy
Własne badanie PIE z czerwca 2024 roku pokazuje nieco bardziej optymistyczny, choć złożony obraz. Wyróżniono w nim trzy kluczowe sfery zaufania:
I Zaufanie uogólnione (do ludzi)
Choć w badaniach międzynarodowych wypadamy słabo, w badaniu PIE 47 proc. Polaków zgodziło się ze stwierdzeniem, że „większości ludzi można ufać”. Jednak wciąż ponad połowa społeczeństwa (53 proc.) wyraża nieufność. Ciekawym testem jest „test zgubionego portfela” – 53 proc. badanych wierzy, że nieznajomy sąsiad oddałby im zgubę.
II Zaufanie do instytucji
Polacy ufają wybiórczo. Mamy ogromne zaufanie do służb mundurowych i organizacji pomocowych, a fatalne do sfery politycznej.
- Liderzy zaufania: Wojsko (74 proc.), WOŚP (71 proc.), Google (61 proc.).
- Środek stawki: Banki (60 proc.), Policja (57 proc.), Unia Europejska (52 proc.).
- Kryzys zaufania: Kościół katolicki (36 proc.), politycy – ufa im zaledwie 12 proc. społeczeństwa.
III Zaufanie prywatne (sieci społeczne)
Tu kapitał społeczny Polaków jest najsilniejszy. Ufamy przede wszystkim „swoim”:
- Najbliższej rodzinie ufa 71 proc. badanych (w stopniu pełnym).
- Przyjaciołom ufa 68 proc.
- Sąsiadom ufa już tylko 33 proc.
Normy i przestrzeganie zasad
Polacy wykazują wysoki poziom rygoryzmu wobec korupcji, ale większe przyzwolenie na drobne wykroczenia dnia codziennego.
- Brak akceptacji dla korupcji: Aż 86 proc. uważa przyjmowanie łapówek za niedopuszczalne.
- Podatki i bilety: 72 proc. potępia unikanie podatków, a 71 proc. jazdę „na gapę”.
- Przyzwolenie na łamanie zasad: Największą tolerancję mamy dla przechodzenia przez ulicę w niedozwolonym miejscu – tylko 52 proc. uważa to za naganne.
Struktura kapitału społecznego Polaków
Badacze PIE wyodrębnili cztery grupy Polaków ze względu na poziom zgromadzonego kapitału społecznego (zaufania, norm i sieci):
- Wysoki kapitał (32 proc. badanych): Grupa najliczniejsza. Cechuje ich wysokie zaufanie, rozbudowane sieci kontaktów i przestrzeganie norm.
- Średni kapitał (29 proc.): Wyniki zbliżone do średniej krajowej.
- Niski kapitał (22 proc.): Osoby nieufne, z wąskimi sieciami kontaktów i niską akceptacją dla norm społecznych.
- Mieszany kapitał (17 proc.): Ciekawa grupa, która ma rozbudowane sieci relacji (dużo znajomych), ale niski poziom zaufania do instytucji i norm (np. mniejsza tolerancja).
Kto ma najwyższy kapitał społeczny?
Z analizy wynika, że kapitał społeczny w Polsce rośnie wraz z wiekiem, wykształceniem i dochodami.
- Najwyższy poziom notuje się wśród osób w wieku 55-64 lata oraz 65+.
- Osoby z wyższym wykształceniem dominują w grupie o wysokim kapitale (stanowią w niej 50 proc.).
- Istnieje wyraźna korelacja z zamożnością – osoby ubogie i wykluczone rzadziej ufają innym i rzadziej angażują się w sieci społeczne.
Wnioski
Polska znajduje się w fazie transformacji kapitału społecznego. Choć wciąż daleko nam do modelu skandynawskiego opartego na powszechnym zaufaniu do nieznajomych, Polacy budują silne wspólnoty oparte na rodzinie i przyjaciołach. Niepokojący pozostaje jednak bardzo niski poziom zaufania do klasy politycznej oraz fakt, że co piąty dorosły Polak dysponuje niskimi zasobami kapitału społecznego.
Tekst opracowany został na podstawie raportu Polskiego Instytutu Ekonomicznego z listopada 2024 r. „Kapitał społeczny w Polsce” pod kierunkiem prof. Jana Fazlagcia.